Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm, từ khi Nhà nước Âu Lạc bị Triệu Đà thôn tính vào cuối thế kỷ II trước Công nguyên đến chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền. Đây là một trong những giai đoạn lâu dài và đầy thử thách nhất trong lịch sử dân tộc.
Trong suốt thời kỳ này, các triều đại phong kiến phương Bắc nhiều lần áp đặt ách đô hộ khốc liệt, tìm mọi cách đồng hóa người Việt về chính trị, văn hóa và xã hội. Tuy nhiên, dân tộc Việt Nam vẫn kiên cường gìn giữ bản sắc, liên tục nổi dậy đấu tranh giành lại tự do và tạo nền tảng vững chắc cho sự phục hưng đất nước sau này.
Khoảng năm 179 trước Công nguyên, Nhà nước Âu Lạc bị Triệu Đà sáp nhập vào nước Nam Việt. Đến năm 111 trước Công nguyên, nhà Hán đánh bại Nam Việt và trực tiếp đặt ách cai trị lên vùng đất của người Việt cổ. Lãnh thổ Việt Nam lần lượt chịu sự cai trị khắc nghiệt của nhiều triều đại phong kiến Trung Hoa nối tiếp nhau:
| Thời Kỳ / Triều Đại | Tác Động Lịch Sử Đối Với Người Việt |
|---|---|
| Nhà Hán & Đông Hán | Bắt đầu chế độ quận huyện, xóa bỏ triệt để cấu trúc thủ lĩnh Lạc tướng bản địa. |
| Nhà Ngô & Nhà Tấn | Khai thác thuộc địa tàn nhẫn, dập tắt dã man nhiều mầm mống phản kháng. |
| Lưu Tống, Tề & Lương | Áp đặt chế độ sưu thuế hà khắc, bần cùng hóa đại bộ phận nhân dân. |
| Nhà Tùy & Nhà Đường | Tăng cường bộ máy cai trị hành chính tối đa (An Nam đô hộ phủ), tận thu sản vật quý. |
| Nam Hán (Cuối thế kỷ X) | Ý đồ bành trướng lãnh thổ cuối cùng trước khi bị đánh sập hoàn toàn. |
Để duy trì quyền kiểm soát vĩnh viễn, các chính quyền đô hộ phương Bắc đã tiến hành các chính sách thâm độc trên mọi phương diện:
Xóa bỏ quốc hiệu cũ, chia cắt đất nước thành các quận, huyện nhỏ. Bổ nhiệm hoàn toàn quan lại người Hán đến trực tiếp quản lý, tước đoạt toàn bộ quyền lực của tầng lớp quý tộc bản địa.
Thiết lập hệ thống thuế khóa nặng nề, ép buộc nhân dân cống nạp các sản vật quý giá (ngọc trai, sừng tê, ngà voi...) và cưỡng bức đi lao dịch cực khổ xây dựng đền đài, thành quách.
Cưỡng bức truyền bá chữ Hán và tư tưởng Nho giáo vào hệ thống quản lý xã hội, bắt ép người Việt tuân theo phong tục tập quán người Hán, âm mưu xóa sổ tín ngưỡng bản địa cổ truyền.
Mặc dù người Việt phải chịu muôn vàn áp bức hà khắc, chịu cảnh mất đất và cơ cực, thế nhưng, ở sâu trong lũy tre làng của các chiềng, chạ, một sức sống văn hóa mãnh liệt vẫn ngầm chảy:
Ý chí giành độc lập không bao giờ tắt. Hơn một thiên niên kỷ là hơn một nghìn năm ngọn lửa khởi nghĩa liên tục bùng cháy:
Trưng Trắc và Trưng Nhị phất cờ khởi nghĩa tại Mê Linh, nhanh chóng tập hợp sức mạnh nhân dân giành lại 65 huyện thành, thiết lập chính quyền độc lập tự chủ đầu tiên. Cuộc khởi nghĩa chứng minh sức mạnh quật khởi, vai trò vĩ đại của người phụ nữ Việt.
Bà Triệu (Triệu Thị Trinh) lãnh đạo nhân dân vùng Cửu Chân chống lại ách đô hộ của nhà Đông Ngô. Câu nói khảng khái bất hủ của bà đã trở thành ngọn đuốc sáng soi rọi ý chí độc lập:
Lý Bí liên kết với hào kiệt các vùng đánh đuổi quân Lương, thành lập nước Vạn Xuân vào năm 544. Ông tự xưng là Lý Nam Đế, xây dựng triều đình độc lập riêng, khẳng định vị thế bình đẳng với các hoàng đế phương Bắc.
Mai Thúc Loan tụ nghĩa binh chống nhà Đường giải phóng vùng đất Hoan Châu rộng lớn, được tôn kính xưng là Mai Hắc Đế. Sau đó, Phùng Hưng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa vĩ đại chiếm thành Tống Bình, được nhân dân sùng kính tôn làm Bố Cái Đại Vương.
Khúc Thừa Dụ dấy binh tự xưng Tiết độ sứ vào năm 905, cùng Khúc Hạo thiết lập nền cải cách hành chính tự chủ. Tiếp nối là Dương Đình Nghệ đánh bại quân Nam Hán bảo vệ thành quả tự chủ, tạo bàn đạp vững chắc cho bước ngoặt lịch sử quyết định.
Năm 938, trước mưu đồ thôn tính nước ta lần thứ hai của vương triều Nam Hán, Ngô Quyền đã tổ chức một trận quyết chiến chiến lược trên sông Bạch Đằng. Bằng tư duy quân sự thiên tài, ông đã cho đóng hàng ngàn cọc gỗ bọc sắt nhọn dưới lòng sông, lợi dụng quy luật thủy triều lên xuống để nhử chiến thuyền giặc vào trận địa phục kích.
Hơn 1.000 năm Bắc thuộc là một bản hùng ca đầy đau thương nhưng vô cùng oanh liệt. Thời kỳ này đã hun đúc nên lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự lực tự cường và một bản sắc văn hóa Việt có khả năng tiếp biến, tiếp thu tinh hoa chữ Hán, Nho học nhưng không bao giờ bị đồng hóa.
Học tập và nghiên cứu về thời đại này giúp thế hệ trẻ ngày nay thấu hiểu sâu sắc cái giá của hòa bình, độc lập và tự do, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ chủ quyền biên cương lãnh thổ, không ngừng nỗ lực xây dựng một Việt Nam giàu mạnh, văn minh.
Hơn 1.000 năm Bắc thuộc tuy là giai đoạn thử thách cực kỳ khắc nghiệt nhưng đã chứng minh sức sống trường tồn bất diệt của dân tộc Việt Nam. Những phong tục tập quán mộc mạc, tiếng nói tổ tiên thiêng liêng cùng ngọn lửa đấu tranh không ngừng nghỉ của các bậc tiền nhân đã trở thành bức tường thành vững chắc nhất để bảo vệ non sông. Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 chính là quả ngọt của sự kiên trì bền bỉ ấy, đặt nền móng cho các triều đại phong kiến độc lập tỏa sáng rực rỡ sau này.