Trong kho tàng văn học chính luận và lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam, "Bình Ngô đại cáo" sừng sững như một áng "thiên cổ hùng văn" bất hủ. Được danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi thừa lệnh Bình Định Vương Lê Lợi soạn thảo và công bố vào đầu năm 1428, tác phẩm đánh dấu sự kết thúc thắng lợi hoàn toàn của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn oanh liệt mười năm ròng rã.
Không chỉ dừng lại ở một văn kiện tổng kết chiến tranh, "Bình Ngô đại cáo" còn là một tuyên ngôn lập quốc đanh thép, khẳng định mạnh mẽ chủ quyền cương thổ, nền văn hiến lâu đời cùng quyền tự quyết thiêng liêng của nước Đại Việt. Vượt qua giới hạn thời gian, tác phẩm được lịch sử tôn vinh là bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai của dân tộc.
Đầu thế kỷ XV, Đại Việt trải qua cơn quốc nạn sâu sắc. Lợi dụng sự suy yếu của nhà Hồ, năm 1407, nhà Minh dấy quân xâm lược, xóa bỏ quốc hiệu và áp đặt chế độ cai trị vô cùng tàn khốc, đẩy nhân dân ta vào cảnh lầm than tột cùng:
Đầu năm 1428, khi bóng giặc Minh hoàn toàn sạch bóng, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, khai sáng triều đại Hậu Lê. "Bình Ngô đại cáo" được viết chính trong bối cảnh lịch sử huy hoàng đó nhằm công bố rộng khắp gầm trời về sự phục sinh vĩ đại của đất nước.
Nguyễn Trãi (1380–1442), hiệu Ức Trai, là một nhà chính trị lỗi lạc, nhà quân sự kiệt xuất, nhà ngoại giao xuất chúng và danh nhân văn hóa có tầm vóc vĩ đại. Với tấm lòng "Trung hiếu song toàn" và lý tưởng "Ưu dân ái quốc", ông đã dốc toàn bộ tâm huyết phò tá Lê Lợi đi đến thắng lợi cuối cùng.
Áng văn "Bình Ngô đại cáo" là sự kết tinh hoàn mỹ giữa trí tuệ thời đại, tài năng văn chương thiên bẩm và tư duy triết học sâu sắc của ông. Năm 1980, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã chính thức vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định giá trị tư tưởng vượt thời gian của Ức Trai.
Tác phẩm được bố cục chặt chẽ như một lập luận pháp lý quốc tế hoàn chỉnh chống lại tư tưởng bá quyền:
Nguyễn Trãi đặt lý tưởng "nhân nghĩa" lên hàng đầu: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo". Nhân nghĩa ở đây không phải là phạm trù trừu tượng mà gắn liền chặt chẽ với việc bảo vệ độc lập dân tộc, mang lại hòa bình cho nhân dân.
Đại Việt có cương vực lãnh thổ, phong tục tập quán riêng, có nền văn hiến rực rỡ và triều đại độc lập song song hoàng đế phương Bắc: "Như nước Đại Việt ta từ trước / Vốn xưng nền văn hiến đã lâu... Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau / Song hào kiệt đời nào cũng có."
Bằng ngòi bút thấm đẫm huyết lệ, Nguyễn Trãi vạch trần tội ác dã man của quân xâm lược: tàn sát dã man dân lành ("Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn"), bóc lột cùng cực tài nguyên và sinh khí của đất nước Đại Việt. Tội ác ấy cực độ đến mức "Trúc Nam Sơn không ghi hết tội / Nước Đông Hải không rửa sạch mùi".
Từ buổi đầu gian khổ, lực lượng mỏng manh ("Khi Linh Sơn lương hết mấy tuần", "Khi Khôi Huyện quân không một đội"), nhưng nhờ sức mạnh đoàn kết toàn dân "Tướng sĩ một lòng phụ tử / Hòa nước sông chén rượu ngọt ngào", nghĩa quân đã vươn mình chiến thắng vang dội qua những trận đánh kinh điển (Tốt Động - Chúc Động, Chi Lăng - Xương Giang), khiến quân thù khiếp vía kinh hồn.
"Bình Ngô đại cáo" không chỉ mang giá trị biểu dương chiến thắng, mà còn chứa đựng những tư tưởng triết học tiến bộ vượt thời gian:
Lý tưởng nhân nghĩa gắn liền với lợi ích và sự bình yên của muôn dân.
Khẳng định lẽ phải lịch sử luôn chiến thắng bạo tàn.
Ý chí quật cường, tự lực đứng lên từ gian khó.
Tinh thần hiếu hòa, mở đường sống, cấp ngựa tàu cho giặc hàng.
Chủ quyền quốc gia là bất khả xâm phạm và thiêng liêng.
Về nghệ thuật, tác phẩm đạt đến đỉnh cao chói lọi của thể cáo trung đại với sự phối hợp nhịp nhàng giữa chất trí tuệ sắc bén và chất trữ tình bay bổng. Lời văn biền ngẫu đăng đối, nhịp điệu dồn dập lúc u uất phẫn nộ, lúc dũng mãnh kiêu hùng như thác đổ sóng trào, tạo nên sức lay động tâm can mãnh liệt.
Về lịch sử, tác phẩm chính thức khép lại kỷ nguyên đau thương, tuyên bố tái thiết lập nền hòa bình vững chắc, mở ra vương triều Hậu Lê huy hoàng – một trong những triều đại thịnh trị bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
Trải qua gần sáu trăm năm dâu bể lịch sử, "Bình Ngô đại cáo" vẫn vẹn nguyên giá trị, mãi là bản anh hùng ca bất hủ, ngọn hải đăng rực rỡ soi sáng tinh thần tự tôn dân tộc Việt Nam. Những tư tưởng nhân nghĩa tiến bộ, triết lý "lấy chí nhân để thay cường bạo", và ý thức chủ quyền quốc gia sâu sắc của Nguyễn Trãi vẫn là những bài học lịch sử vô giá đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay, bồi đắp cho muôn đời sau lòng tự hào dân tộc và khát vọng hòa bình vững bền.